Sabah tam aklınıza gelen o isim, öğlenden sonra büsbütün uçup gidiyor… Ya da dün okuduğunuz makalenin anafikrini bugün hatırlamakta zahmet çekiyorsunuz. Hepimiz bu anları yaşıyoruz ve birçok vakit “hafızam zayıf” diye kendimizi suçluyoruz. Ama Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Sultan Tarlacı’ya nazaran sorun hafızanızda değil, tahminen de öğrenme biçiminizde. Prof. Dr. Tarlacı’nın en çarpıcı tespiti şu: Hafızayı şekillendiren temel şey, biyoloji değil motivasyon. Tıpkı yüz sınırlarımız üzere beyin yapısının da bireyden bireye farklılaştığını söyleyen Tarlacı, asıl belirleyicinin ilgi ve istek olduğunu vurguluyor. “Zorunlu olarak öğrenilen bilgiler kalıcı olmaz. Merak, motivasyonu tetikleyen bir şey. Merak varsa insan her türlü şeyi öğrenmeye çalışıyor ve bütün derinliğini öğreniyor. O vakit unutması da güç oluyor.” Bu cümle, okul yıllarından beri hepimizin sezdiği ancak tam olarak ismini koyamadığı bir gerçeği özetliyor üzere, değil mi? Zorla ezberlediklerimiz sabaha kadar bile dayanmazken, merakla keşfettiklerimiz yıllarca zihnimizde kalıyor.
Anılar, Sandığınızdan Çok Daha Akışkan
Hafızanın bir bilgisayar üzere çalıştığını düşünüyorsanız yanılıyorsunuz. Prof. Dr. Tarlacı, her hatırlama hareketinin aslında bir “yeniden kurgu” olduğunu söylüyor. O anın yaşandığı şartlar, sonradan eklenen hisler ve yeni bilgiler farkında olmadan geçmişi şekillendiriyor: “Beyin esnek, yumuşak, akışkan. Vakit içinde değişiyor ve bu değişim anıları geri çağırırken boşluklara neden oluyor. O boşlukları öteki şeylerle doldurmak istiyoruz; böylelikle anı değişiyor.” Bu yüzden görgü tanıklıklarının kamera kayıtlarına kıyasla güvenilmez bulunduğunu gösteren araştırmalar var. Fakat bu esneklik büsbütün olumsuz bir şey de değil: Bilişsel terapiler de tam bu özellikten, yani fikir zincirlerinin ve anıların dönüştürülebilir olmasından yararlanıyor. Beyindeki amigdala ile hipokampus ortasındaki güçlü bağa dikkat çeken Prof. Dr. Tarlacı, şiddetli duygusal tecrübelerin hafızaya çok daha derin kazındığını vurguluyor. Bu sistem, kimi durumlarda travma sonrası gerilim bozukluğuna (TSSB) taban hazırlayabiliyor. Güçlü hisler ne yazık ki hafızayı daha kalıcı kılıyor; hem âlâ hem makûs tarafta.
Jacquemus
Hafızayı Güçlendirmek İçin Ne Yapmalıyız?
Prof. Dr. Tarlacı’nın önerileri göründüğünden çok daha uygulanabilir. Tekrar, bilgilerin kalıcı hale gelmesi için en temel metot: Yeni öğrenilen bir bilgiyi birinci gün, bir hafta ve bir ay sonra tekrar etmek, hafızayı manalı biçimde güçlendiriyor. Üstelik “beslenme” de bu denklemin içinde. Omega-3 yağ asitleri ve Akdeniz tipi beslenme beyin esnekliğini desteklerken balık, ceviz ve keten tohumu bu açıdan öne çıkan kaynaklar olarak biliniyor. Margarin üzere yapay yağlar ise hem kalp-damar hem de beyin sıhhati üzerinde olumsuz tesir yaratıyor. Uzun lafın kısası, hafızamızla ilgili en büyük yanılgımız, onu sabit ve değiştirilemez bir şey olarak görmek. Meğer beyin her gün tekrar şekilleniyor; her merak ettiğimizde, her tekrar ettiğimizde, tabağımıza koyduğumuz her lokmada… Hafızamızı güçlendirmek için büyük bir programa muhtaçlığımız yok, yalnızca biraz daha merak etmemiz kâfi.
