Yazı: Claudia Sáiz
Fotoğraflar: Nicolas Valois
Prodüksiyon: Bárbara Garralda
İspanyolcadan Çeviren: Selen Çalışır
Makyaj Ve Saç: Elika Bavar/Airport Agency
Stil Asistani: Julija Dautartaite
Onunla birinci kere Madrid’de tanışmıştık. Çok kısa süreli olsa da sizde iz bırakan türden karşılaşmalar olur hani, bu da onlardan biriydi. 1986 yılında Monaco’da doğan Charlotte Casiraghi, o sırada Fransız nörolog ve psikiyatrist Boris Cyrulnik’in genç yaşta alınan yaraların görünmez izleri üzerine yazdığı “Libros del Zorzal” (Çocukluk ve Şiddet) makalesini sunmak için orada bulunuyordu. Kendisi de bu kitabın önsözünü yazarak makaleye farklı bir ritim kazandırmıştı. Kitabın tanıtımında bilinçli bir şekilde çok yavaş ve sakin bir tonla konuşuyor, her kelimeyi özenle seçiyor ve cümlelerinin ağırlığını ölçüyordu. Haftalar sonra şans yahut edebiyat (ki bazen ikisi de birebir yere çıkıyor) bizi Paris’te tekrar karşı karşıya getirdi. Yüzünde tıpkı odaklanmış tabir vardı. Yıpranmış, yaşanmışlığı hissettiren ve güya bir an bile gözünü kırpamadan yazılmış üzere görünen notlarla dolu o defter her zamanki üzere yanındaydı. Varlığı kendini dayatmaya yahut dünyanın gürültüsüyle rekabet etmeye çalışmıyor; bir parantez açmayı ve düşünmenin, okumanın ve dinlemenin hâlâ mümkün olduğu bir alan yaratmayı tercih ediyor. Sürat ile derinlik kavramlarının karıştırıldığı bir çağda bu pürdikkat sükuneti adeta bir direniş hareketi olarak algılayabiliriz. Sesi ikna etmekten çok sizi dinlemeye davet ediyor. Karşısındakini fikirlerinizi gözden geçirtecek türden bir dikkatle dinliyor ve verdiği karşılıklar, sloganlardan ve karakterden bağımsız bir yerden geliyor. Onun için sözler cümleleri bezeyen süslerden çok dünyayı kucaklamanızı sağlayan bir araç ve bir sığınak. Colette ve Simone de Beauvoir’ın rehberliğinde okumayı benimsemiş birinin doğal edasıyla kitaplar ortasında dolaşıyor. Aslında lisan ve konuşmayla olan bu ilişkisi, Chanel’in “Les Rendez-vous littéraires rue Cambon” (Cambon Sokağı’nda Edebi Buluşmalar) programında yaptığı moderatörlük günlerine kadar uzanıyor. Bu buluşmalarda abartılı savlar yahut gösteriş değil, diyaloglar ön plandaydı. Leïla Slimani, Rachel Cusk ve Jeanette Winterson üzere muharrirler bu programda yer alan konuklar ortasındaydı. Charlotte Casiraghi’ye göre ideoloji, soyut bir düşünme antrenmanı değil. İdeoloji gerçekleri sorgulamamızı ve bizi inciten, rahatsız eden ve kontrolü kaybetmemize neden olan şeylerle doğrudan yüzleşmemizi sağlayan bir sistem ve canlı bir tutku. Bu dürtüsü sayesinde 10 yıl önce Monaco İdeoloji Buluşmaları ortaya çıktı. Bu, düşünceyi akademik marjlardan uzaklaştırıp günlük sohbetlere ve günümüze geri döndürmeyi teşvik eden ve bu amaç doğrultusunda yürütülen bir forum. Bu forumda filozoflar, müellifler, bilim insanları ve sanatçılar üzere entelektüeller bir ortaya getirilerek ekoloji, eğitim ve gerçeklik üzere herkesi ilgilendiren bahisler, paylaşılanların gerektirdiği ciddiyet ve yaşamın beraberinde getirdiği merak hissiyle tartışılıyor. Dengeli bir şekilde ilerleyen bu samimi seyahat, yazarlığını üstlendiği “La Fêlure” (Julliard) isimli birinci kitabında şekilleniyor. Bu eser, bizi kıran, birebir vakitte çelişkili bir şekilde tanımlayan ve ayakta tutan çatlaklardan ve kırılmalardan bahsediyor. Müelliflerin, şairlerin ve maceraperestlerin metinlerinden ve yazgılarından beslenen bu kitap, özgünlükten uzak bir birinci eser ya da tarz denemesi değil. Hassas ve entelektüel bir yolculuğun doğal gelişen bir uzantısı. Charlotte, tıpkı fikirlerle olan ilişkisi üzere, bilinçli ve kasıtlı bir yazı şekline sahip. Asıl cazibesi de burada yatıyor.
Maskülen kesitli, oversize gömlek,
Kuyruklu asimetrik etek,
Ekru burunlu topuklu ayakkabı, hepsi CHANEL
Felsefenin bir merak konusu olmaktan çıkıp hayatınızın bir parçası haline geldiği “anı” hatırlıyor musunuz?
Bunu belirleyen net bir “an” yoktu. Bence ideolojiyle birinci buluşmamız, oldukça erken bir dönemde, yaşamda, her taşın yerine oturmadığını fark edip kendimize sorular sormaya başladığımız, çocukluk vakitlerinde gerçekleşiyor. Benim durumumda bunun bir tutkuya dönüşmesi lisenin son yılına tekabül ediyor. İdeolojinin günlük yaşamımın bir parçası haline gelmesine yardımcı olan bir öğretmenim sayesinde bunun aslında soyut bir kavram olmadığını, bilakis aşk, vakit, ölüm, adalet, iş ve ilişkiler üzere hepimizin deneyimlediği kavramlarla bağlantılı olduğunu görmüş oldum. Felsefi sorgular, biz farkında olmadan içimizi kemiren bu sorulardan doğar.
“BANA KALIRSA başkalarının SİZE YANSITTIKLARINI BÜSBÜTÜN kontrol etmek MÜMKÜN DEĞİL, BİLHASSA DE GÖZ ÖNÜNDE OLDUĞUNUZDA. BU YÜZDEN mahremiyeti korumak ÇOK KIYMETLİ.”
Bu düşünce üsluplarını okuduğumuz kitaplar aracılığıyla da edinmek mümkün. Pekala sizin dünyaya bakış açınızı şekillendiren kitaplar nelerdi?
Baudelaire’in “Kötülük Çiçekleri” isimli yapıtı ergenlik dönemimden beri bana eşlik eden bir kitap. Hâlâ notlarla dolu bir kopyası duruyor. Kırıkların gerçeklere ve güzelliğe açılan bir kapı olabileceğini bu yapıtla öğrendim. Rilke’nin “Genç Bir Şaire Mektuplar” kitabı da beni şekillendiren bir eserdi. Kitaptaki samimiyet, ilgili ve cömert birinin doğrudan bana hitap ettiğini, bana güven verdiğini ve bir şeyleri sorgulamayı öğrettiğini hissettim. Robert Graves’in “Her Şeye Elveda”sını ise 15 yaşındayken okumuştum ve savaşa dair algımı büsbütün değiştirmişi. Savaşı bir insanın inandığı her şeyi yerle bir eden türden absürd, aşağılık ve yıkıcı bir makine olarak tasvir ederek beni kahramanlıkla bağdaştırdığım tüm fikirlerden uzaklaştırdı. Bu yapıtı o kadar genç bir yaşta okumak etrafımda olup bitenlere yönelik algımı ve bakış açımı değiştirdi.
O kadar genç bir yaşta edindiğiniz bu yaklaşımı göz önünde bulundurduğunuzda bugün içinde yaşadığımız toplum hakkında sizi en çok neler endişelendiriyor?
Endişelenmemizi gerektiren çok fazla neden var: iklim krizi, silahlı çatışmalar… Oldukça endişeliyim, özellikle empati kurmanın giderek zorlaştığını ve gelecek jenerasyonları düşündükçe her şey beni endişelendiriyor. Zihnimizde inanılmaz bir süratte akan bir sinema şeridine maruz kalıyoruz. Bu, önünü alamayacağımız bir çığ üzere büyüyor ve gerçeklik algımızı dönüştürerek çekilen acılara ve gerçekleşen ölümlere bir nevi yabancılaştığımız bir noktaya sürüklüyor bizi. Yerle bir olan şehirler, felaketler, her şeyini kaybeden beşerler görüyoruz ancak her vakit bunun tam olarak ne manaya geldiğini anlayamayabiliyoruz. Güya içimizde bir şeyler uyuşmuş üzere. O kadar bunalmış durumdayız ki gerçeklik tutarlılığını yitiriyor ve sözler ağırlığını kaybediyor. Karşımızdaki kişiye “Nasılsın?” diye sormak üzere kolay bir şey bile anlamsız geliyor. Bu bağlamda sanat, özellikle de edebiyat, kalbi eğitip duyarlılığı artırabilir.
“DİLİMİZE sahip çıkmak VE ONU NASIL KULLANDIĞIMIZA İTİNA GÖSTERMEK, şiddetle sonuçlanabilecek TEHLİKELİ FİKİRLERLE savaşmak için BÜYÜK KIYMET TAŞIR.”
Bu bunalmışlığa ve tekdüzeliğe nasıl karşı koyabiliriz?
Yapay zeka ve algoritmaların da desteğiyle teknolojik gücün muazzam bir boyuta ulaştığı bir dönemde yaşıyoruz ve bu güç nispeten çok az sayıda kişinin elinde. Bu durum bizi, aslında inandığımız şeyleri tekrar tekrar doğrulayan bir balonun içinde hapsediyor. Farkında olmadan algımız şekilleniyor ve dünyamız daralıyor: Bizi rahatsız eden yahut bizimle çelişen fikirler bulmak giderek zorlaşıyor. Nasıl karşı koyacağımızı bilmiyorum fakat temelde çok hassas bir değişimin yaşandığını hissediyorum: İnsanlar ortasındaki fizikî buluşmalar tekrar değer kazanıyor. Teknolojinin insan ilişkilerinin yerine geçtiği fikrini kabullenmeyin. Unutmayın ki her şeyi bir ekranın karşısında gerçekleştiremeyiz.
“La Fêlure” kitabınızda insan zayıflığını farklı açılardan inceliyorsunuz. Bu eşiği aşmanızı sağlayan neydi?
Her şey Scott Fitzgerald’ın 1936 tarihli otobiyografik yapıtı “Çatlak”ı okumamla başladı. Bu yapıtta muharrir depresyonu, alkolizmi ve kişisel iflasını açıkça anlatıyor. Kendi çöküşünü düşünürken bunun yaşanan bir olay değil, hayatı boyunca aldığı yaraların birikiminin ve bir tür kırılganlığın vakit içinde elindeki kaynakları tükettiği bir durum olduğunu anlıyor. Bu bende, içimizdeki çatlağı (la fêlure) hem derinlerde zımnî hem de ortada olan bir şey, yeni bir kimliğin inşa edilmeye başlanabileceği bir yer olarak düşünme isteğini uyandırdı. Hayatımızda bizi yıkan ve birebir vakitte yaratıcılığın başlangıç noktası haline gelen şeylerin ortasındaki tansiyonu keşfetmek istedim. Hepimizde çatlaklar, kırılmalar vardır ve bunlar olmadan öykü olmaz. Burada sıkıntı acıyı yüceltmek değil, bazen yaraların hayatımızda bizi dönüştüren yeni fırsat kapılarını aralayabileceği gerçeğini kabul etmek.
Bu çatlağı nasıl kapatabiliriz?
Bu kitap dayanıklılık kazanmak yahut çatlağı onarmakla ilgili değil. Daha çok stratejileri ve takmamız gereken maskeleri ele alıyor. Öncelikle neyin acı verdiğini fark etmeli ve buna neden belli bir şekilde reaksiyon verdiğimizi anlamalıyız fakat o vakit değişim süreci başlayabilir. Kırılganlık her beşerde farklıdır, kişinin geçmişine, ruhsal yapısına ve çevresine bağlıdır. Bu yüzden, bizi koruyacak savunma sistemleri olduğunu ve her şeyin çözülemeyeceğini kabul ederek kırılganlıkla yaşamanın farklı yollarını ve yöntemlerini göstermek istedim.
Önsözde mahremiyet ve göz önünde olma kavramlarından bahsediyorsunuz. İkisi ortasında nasıl bir istikrar kuruyorsunuz?
Bana kalırsa başkalarının size yansıttıklarını büsbütün denetim etmek mümkün değil, özellikle de göz önünde olduğunuzda. Bu yüzden mahremiyeti korumak çok önemli. Dış dünyaya kısa anlar sunabilirsiniz lakin her şeyi paylaşmamalısınız. Kitapta kurmaca kısımlar da, değiştirilen öğeler de var. Bu da bir nevi edebiyat oyunu diyebiliriz.
Colette ve onun makyajı bir müdafaa aracı olarak kullanması beni çok etkiledi. Bu davranışı ne açıdan ilginizi çekti?
Onun için makyaj kamuflaj, zırh, hatta bir silah görevi görüyordu. İçten içe kırılgan hissettiğinde ona güç veriyordu. Uzun vakit boyunca birçok bayan acıyı gizlemeyi, soğukkanlılığını müdafaayı ve hislerini fazla dışavurmamayı öğrendi çünkü gösterdikleri en ufak bir zayıflık onların aleyhine kullanılabilirdi. Burada önemli olan bunları gizlemek yahut açıkça göstermek değil, ne vakit ve nasıl yapacağını bilmek. Çoğu vakit gölgelerimiz, güçlü yanlarımız hakkında daha fazla fikir verir.
Kitap birebir vakitte ülkü olmaktan uzak, gerçek anneliği de ele alıyor. Ahlaki olgulardan biraz olsun sıyrılmış ve daha şefkatli bir bakış açısına hazır mıyız?
Bugün uygun bir anne olmanın ne manaya geldiğine dair birçok tanım var fakat gerçek her vakit daha karmaşık ve her bayanın kendi geçmişine bağlıdır. Annelik radikal bir değişimi temsil eder ve bu, günümüzde bile hâlâ bayanları bambaşka boyutta etkileyen bir değişimdir. Çocuk sahibi olmak muazzam bir duygusal ve fizikî yükü beraberinde getirir ve birçok bayan, bu süreçte çok çalışırsa yahut kendi alanını talep ederse ortada kalmış, gözetleniyormuş ve hatta suçlu üzere hissediyor.
Günümüzde bayanlara özgü kültürel mirasa baktığımızda, bu mirasın hangi açıdan korunmasının daha büyük aciliyet taşıdığını düşünüyorsunuz?
Yatak odasında, mutfakta, oturma odasında yahut bir klinikte yaşanan her şeyin yalnızca özel değil, tıpkı vakitte politik olduğu fikri. Bu, Virginia Woolf’un vaktinde çok net bir kararlılıkla tabir ettiği bir mevzudur ve ondan sonra birçok yavuz bayan mahremiyeti politik bir problem haline getirdi. Bu miras toplumumuzu değiştirdi ve bunu unutmamalıyız, tersine her şeyi sorgulamaya devam etmeliyiz.
Kadınların seslerini duyurmak neden bu kadar önem taşıyor?
Çünkü bayanlar hâlâ birçok yönden baskı altında. Birçok ülkede durum neredeyse hiç değişmedi, bayanlar hâlâ şiddetle karşı karşıya kalıyor ve neler yaşadıklarını tabir edebilecekleri güvenli alanlara ihtiyaçları var. Ancak günümüzde bu konuşmalara erkekleri dahil etmek ve onları da dinlemek acil bir ihtiyaç diyebiliriz. Fakat bu şekilde gerçek bir dönüşüm gerçekleşebilir. Cinsiyet meseleleri yalnızca bayanları etkilemiyor, birebir vakitte erkekleri de sınırlıyor ve birlikte sorgulanması gereken normlara hapsediyor. Problem karşı karşıya gelmek değil, birlikte ilerlemek.
Yıllar boyunca size ilham veren bayanlar kimlerdi?
Çok fazla var… Örneğin Simone de Beauvoir’ın bendeki yeri çok farklı. Özellikle de “Genç Bir Kızın Anıları”nı okuduğum dönem beni çok etkiledi. Entelektüel bir bayan olmaya karar vermesi, ailesinin onun için belirlediği bahta karşı çıkması ve kendi öyküsünü yazma konusundaki o kararlı iradesi… Bunlar her vakit zihnimin bir köşesinde benimle.
“İNSANLARIN bir senaryoyu VE ONUN TAM AYKIRISINI DÜŞÜNEBİLME YETENEĞİ BANA umut veriyor. ÜMİTSİZLİĞE KAPILMAK VE TEKRAR DE BİR UMUT beklemeye devam ETMEK.”
“Ce qui est vrai” bölümünün ana temalarından biri, görünürde iz bırakmayan şiddet. Sizi göze çarpmayan yaralara ışık tutmaya iten neydi?
Günümüzde, ruhsal şiddetin ve görünür iz bırakmayan istismarların üzerimizdeki tesirlerinin daha fazla farkına varmaya başladık. Lisan bir silah haline gelebilir ve bazen sizi incitmek için örtülü ve sapkın bir şekilde kullanılır. Bir kişiyi basitleştiren, karmaşıklığını ve geçmişini inkar eden tüm bu tabirler insanları karikatürize eder ve onları insani özelliklerden ayırma sürecinin başlangıcı olabilir. Şiddet kınansa yahut şahsen tecrübe edilmiş olsa bile sözleri kullanma şeklimize gerçekten dikkat etmezsek bu yolda yönümüzü kaybetmek çok kolaydır.
Siz kullandığınız sözlere özen gösterir misiniz?
Bizi biz yapan lisandır. Lisanlar sayesinde medeniyet inşa ettik ve beşerlerle bu şekilde ilişkiler kuruyoruz. Lakin sözler ölüm getiren araçlara da dönüşebiliyor. Savaşlar ve soykırımlar her vakit, hayal dünyasının yavaş yavaş zihni ele geçirmesiyle ağızdan çıkan birkaç sözcükle başlıyor. Tam da bu nedenle lisanımıza sahip çıkmak ve onu nasıl kullandığımıza özen göstermek, şiddetle sonuçlanabilecek tehlikeli fikirlerle savaşmak için büyük önem taşır.
Mükemmelliği ve gösterişi ödüllendiren bir dünyada, sadeliği, alçakgönüllülüğü, hatta kusurlu olmayı savunuyorsunuz. Buna devrimci bir aksiyon diyebilir miyiz?
Değerin performans, sürat, kişisel markalaşma ve görünür başarı üzere kriterlerle ölçüldüğü bir kültürde yaşıyoruz. Bu atalet karşısında, bunu bir gösteri haline getirmeden şeffaflığı, yavaş tempoyu yahut savunmasız olmayı tercih etmek çok da destansı bir isyan sayılmaz. Daha gözlerden uzak, tahminen de tam bu nedenle daha elzem bir çaba. Bunu dayatmalara karşı direnme, yaratıcılığın nefes alabileceği ve aceleye gelmeden gerçekleşebileceği samimi bir alan müdafaaya çalışma çabası olarak da tanımlayabiliriz.
Size umut veren şey nedir?
İnsanların bir senaryoyu ve onun tam zıddını düşünebilme yeteneği. Umutsuzluğa kapılmak ve tekrar de bir umut beklemeye devam etmek.
Bu yazı ELLE Türkiye Şubat sayısından alınmıştır.
