Kapak Fotoğrafı: Marty Supreme
Yönetmenliğini Josh Safdie’nin yaptığı “Marty Supreme”i izlerken de bu türlü oldu. 1950’lerin estetiğini “yeniden üretmeye” çalışan bir sinemayla karşılaşmadım; daha çok, o devrin içinde kalmış, oradan hiç çıkmamış kesimlerle kurulan bir dünya izledim. Güya bir arşiv açılmıştı — fakat müze üzere değil, yaşayan bir arşiv.
Instagram/ @a24, Fotoğrafçı: @jimagraphy
Bu kıssanın bu kadar ikna edici olmasının bir nedeni de sinemanın gerisindeki bakış. Safdie’nin sinemasına aşina olanlar için bu tanıdık bir dünya: süratli, huzursuz, takıntılı ve ebediyen hudutta dolaşan karakterler. Sinema büsbütün hayal eseri bir figür anlatmıyor. Timothée Chalamet’nin canlandırdığı Marty Mauser karakteri, 1940’lar ve 50’ler New York’unda masa tenisinin yeraltı sahnesinde efsaneleşmiş gerçek bir isimden, Marty Reisman’dan esinleniyor. Reisman için masa tenisi bir spor olmaktan çok bir performanstı; oyun, vücut, hal ve giysi birbirinden ayrılmıyordu.
Instagram / @tchalamet
Sineması izlerken birinci fark ettiğim şey, “Marty Supreme”in 1950’leri yine kurmak üzere bir kaygısı olmadığıydı. Periyodu temsil etmiyor; onun içinde nefes alıyor. Kıyafetler vitrinlik değil, yaşanmış. Yeni görünmüyorlar zira yeni değiller — hatta yeni olduklarında bile. Bu şuurlu yorgunluk hali, sinemanın temposu kadar karakterin ruhunu da belirliyor. 1950’lerin erkek tarzı burada bir nostalji objesi olarak ele alınmıyor. Geniş omuzlu ceketler, sert ütülü beyaz gömlekler, pinstripe kadrolar ya da pamuklu tişörtler bir “şık olma” sıkıntısı değil, hayatta kalma biçimi. O yıllarda tarz sınıfla, hırsla ve bulunduğun mahalleyle direkt kontaklı. Marty’nin üstündeki her modül, olmak istediği adamla hâlâ olduğu adam ortasındaki arayı ölçüyor. Sineması izledikçe şunu hissediyorsun: Bu karakter için kıyafet, aynaya bakmakla ilgili değil, dışarı çıkmakla ilgili. Ceket bir zırh, kadro elbise bir maske. Günlük hayatında giydiği ekip, sevmediği işinin üniformasıyken, ciddiye alınmak istediği anlarda seçtiği o “özel” kadro, kendine kurduğu öteki bir ihtimal. 1950’lerin New York’unda erkekler bu türlü giyiniyordu zira öteki türlü ayakta duramıyorlardı.
Instagram / @tchalamet
“Marty Supreme”, tarzı süs olmaktan çıkarıp davranışa dönüştüren sinemalardan biri. Kumaşın nasıl kırıştığı, ceketin omuzda nasıl durduğu, pantolonun yürürken nasıl hareket ettiği… Hepsi vakti, vücudu ve arzuyu taşıyor. Ve tahminen de bu yüzden sinema, devri anlatmaktan çok daha fazlasını yapıyor: 1950’lerin içinde yaşayan bir adamın, kendini daima tekrar denemesini izletiyor.
Instagram / @tchalamet
Marty’nin gardırobu da bu yüzden bir tarz koleksiyonu üzere değil, hayat kısımları üzere kurgulanmış. Çalıştığı ayakkabı dükkanında giydiği kadro elbise onun üniforması — sevmediği lakin her gün içine girmek zorunda olduğu bir kabuk. Birebir kadro, diğer bir bağlamda güç ya da itibar değil, bir sıkışmışlık hissi yaratıyor. Ve sonra o “özel” grup var: Marty’nin kendi mahallesinin dışına çıktığında, ciddiye alınmak istediğinde giydiği. Burada kıyafet, karakterin hayalini taşıyor. Bu noktada kostüm tasarımı, dekor ya da periyot süsü olmaktan çıkıyor. Kıyafetler, Marty’nin kendini deneme alanı haline geliyor. Her ceket, her omuz genişliği, her pantolon paçası öteki bir “olası Marty”yi işaret ediyor. Sinema boyunca onun farklı versiyonlarını izlememizin yolu, kıyafetlerden geçiyor.
Instagram / @tchalamet
Bu hissin ardında, kostümü bir “stil” problemi olarak değil, yaşanmışlık sorunu olarak ele alan bir bakış var. Miyako Bellizzi’nin işi tam da burada ayrışıyor. “Marty Supreme”de kıyafetler karakterden rol çalmıyor, tam bilakis onunla birlikte yoruluyor. Bellizzi’nin yaklaşımı bir moda referansları oyunu değil. Deadstock kumaşlar, periyoda uygun pamuklular, özel üretilmiş lakin bilerek eskimiş üzere duran parçalar… Hepsi tek bir gaye için var: Kıyafetin, vücutla ve vakitle ili��ki kurması. Bunu izlerken, yıllardır elime aldığım vintage kesimleri düşünüyorum. Bir ceketin omuz sınırının neden bu kadar sert olduğunu, bir tişörtün neden bugünkülerden daha ağır hissettirdiğini… Sinemadaki ayrıntılar -gözlük camlarının numarası, kadro elbiselerin şuurlu kusurları, birebir gri kadronun onlarca sahne boyunca tekrar edilmesi- bana tanıdık geliyor. Bir parçayı ülkü haliyle değil, kullanım içindeki haliyle okuruz. Bellizzi’nin kostümü de tam olarak bunu yapıyor; kıyafeti bir anlatı aracına dönüştürüyor lakin bunu asla bağırarak yapmıyor. Ve tahminen de “Marty Supreme”i bu kadar güçlü kılan şey bu sessizlik. Sinema 1950’lerin tarzını yüceltmiyor, romantize etmiyor. Onu olduğu üzere bırakıyor. Sert, ağır, bazen rahatsız edici. Zira Marty’nin dünyası da bu türlü. Kıyafetler bir muvaffakiyet vaadi değil, bir deneme alanı. Marty’nin kendini yine kurma uğraşını, en dürüst haliyle taşıyan şey de bu.
Instagram / @tchalamet
Ben şuna inanıyorum: Gerçek tarz, yeni olduğu için değil, vakit taşıdığı için etkileyicidir. “Marty Supreme”de izlediğimiz de tam olarak bu. Kıyafetler devri temsil etmiyor, devrin içinde yaşıyor. Ve sinema bittikten sonra akılda kalan şey, tek bir ceket ya da grup değil, bir adamın, 1950’lerin tarzı içinde kendine yer açma uğraşı oluyor. Bu yüzden “Marty Supreme”, tarz üzerinden konuşan fakat modayla hudutlu kalmayan ender sinemalardan biri. Sinemada Marty’nin kıyafetleri hiçbir vakit “tam oturmuş” görünmüyor. Omuzlar biraz fazla, kumaş vücudun önüne geçiyor, grup elbise güya karakterden bir adım evvel yürüyor. Bu kasıtlı dengesizlik, onun şimdi varamadığı bir kimliğe hakikat giyinmesini görünür kılıyor. Kıyafet Marty için bir sonuç değil, daima yine denenen bir ihtimal. Bellizzi’nin yaptığı şey, tek bir parçayı parlatmak değil, birebir bedensel hissi sahneler boyunca taşıyacak bir ritim kurmak. Siluet tekrar ediyor lakin teğe bir tıpkı kalmıyor. Her dönüşte biraz aşınıyor, biraz öğreniyor. Ve bu birikim sayesinde Marty’nin kimliği de yüksek sesle ilan edilmeden, sessizce şekilleniyor. Sinema bittiğinde akılda kalan şey bir kadro elbise değil, o ekibin içinde durmayı öğrenen bir vücut oluyor.
Timothée Chalamet’nin canlandırdığı Marty Mauser, olmak istediği kişi için giyiniyor. Bu, tarz sahibi olmakla ilgili bir cümle değil, yolda olma haliyle ilgili. Kıyafet burada kimliğin sonucu değil, provası. Şimdi varılmamış bir yere giyinerek yaklaşmak üzere.
Instagram / @tchalamet
Hepimiz bunu yapıyoruz aslında. Kendimizi hazır hissetmediğimiz anlarda bile hazırmışız üzere giyinerek dışarı çıkıyoruz. Bir ceketin omzu biraz daha dik dursun diye, bir gömlek vücudu biraz daha toplasın diye. Kıyafet, aynaya bakmak için değil, diğerlerinin ortasında durabilmek için. Olmak istediğimiz şahsa, evvel vücudumuzla inanmaya çalışıyoruz.
“Marty Supreme”de bu istek bilhassa görünür. Kadrolar Marty’nin üzerinde tam oturmuyor; biraz büyük, biraz fazla. Lakin tam da bu yüzden fonksiyon görüyorlar. Kıyafetler onun önünden yürüyor, ona nasıl durması gerektiğini fısıldıyor. Bir mühlet sonra vücut o fısıltıya ahenk sağlıyor. Duruş değişiyor. Yürüyüş değişiyor. İnsan, giydiği şeyin içine gerçek büyüyor.
Belki de bu yüzden “iyi giyinmek” birçok vakit geçmişe değil, geleceğe bakar. Daha güzel hissettiğimiz halimize, daha güçlü durduğumuz ana, şimdi tam sahip olmadığımız bir özgüvene. Marty’nin kıyafetleri de tam olarak bunu yapıyor: Ona kim olduğunu söylemiyor, kim olabileceğini hatırlatıyor.
Ve bazen -filmde olduğu üzere hayatta da- insan, evvel giyinir. Sonra olur.
Belki de bu yüzden sinema, giyinmeyi bir özgürlük vaadi olarak sunmuyor. Daha çok bir pazarlık üzere duruyor. Kim olmak istediğimizi deniyoruz fakat her denemenin bir bedeli var. Kıyafet, o bedelin birinci hissedildiği yer oluyor. Vücutla temas ettiği anda hudutlarını da hatırlatıyor. “Marty Supreme”in gücü tam olarak burada: Giyinmeyi bir sonuç değil, süregelen bir müzakere olarak göstermesinde. Beşerle kimlik ortasındaki o sessiz, bitmeyen pazarlıkta.
“Marty Supreme”, giyinmenin bir varış değil, bir yaklaşma hali olduğunu hatırlatıyor. İnsan, olmak istediği şahsa bazen bir adım yaklaşır, bazen o adımı taşımayı öğrenir. Ve ortada kalan o aralıkta, kumaş vücuda değdiği an kıssa başlar.
