Lorde’un Virgin albümü, vücudun ve kimliğin akışkanlığıyla, münasebetlerin duygusal tortularıyla örülü bir glitch-pop kozmosu kuruyor. Tracey Emin’in yerleştirmelerinden Greta Gerwig sinemasına, kuir tecrübeden yeme bozukluklarına uzanan bu günlük, sadece bir müzik albümü değil; büyümenin, dağılmanın ve yine varolmanın şiirsel bir haritası.
Lorde, Virgin, 2025
Lorde’un Virgin albümü çıktığında gece yarısı bir şehirlerarası otobüs seyahatindeydim. Hit kesimler dışında Lorde’un evvelki müziklerine derinlemesine hâkim olmadığım için bu haber birinci anda beni pek heyecanlandırmamıştı. Fakat albüm kapağını görmemle her şey değişti.
Kapakta, sanatçı Heji Shin’e ilişkin olduğunu sonradan öğreneceğim bir X-ray imajı yer alıyordu. Lorde’un pelvis bölgesine ilişkin bu imaj, estetik olmaktan çok, şeffaflığı, içe dönüklüğü ve fizikî gerçekliği yansıtıyordu. Görselde pelvis kemiği, kemer, jean fermuarı ve bir doğum denetim aracı olan spiral üzere ayrıntılar yer alıyordu. Lorde’un daha sonra “my essentials” (vazgeçilmezlerim) diye bahsedeceği bu ögeler, onun gündelik hayatının en sıradan ve en gerçek kesimleriydi. Beni en çok etkileyen ise spiraldi; zira bu ayrıntı, toplumun baskılarına karşı bir bayanın kendi vücudu üzerinde kelam sahibi oluşunun görsel bir temsili üzereydi. Gerçekten, bayan vücudu, geçmişte ve bugün politik bir savaş alanına dönüştürülmeye çalışılıyor; bu göz gerisi edilemez bir gerçek.
Albüm kapağında ne cinsel nesneye indirgenmiş bir vücut, ne de eril bakışa hitap eden bir erotizm vardı. X-ray imgesi, sözün tam manasıyla bir “içgörü” sunuyordu. Görsel sırf Lorde’un vücudunu değil; ruhunu, hormonlarını, iç dünyasını ve yaşadığı fizikî dönüşümü de bizimle paylaşıyordu. Bu, “seksi” olmanın ötesinde; fizikî varoluşun doğal ve kırılgan bir haliydi.
Lorde
Albüm ismiyle birleşince bu görsel, zihnimde bir niyet zinciri oluşturdu. Virgin, yani “bakire” sözü birçok vakit dini, kültürel ya da cinsel çağrışımlarla yüklüdür. Lakin Lorde’un röportajlarına ve bilhassa Met Gala’da sunduğu, tasarımı kendisine ilişkin bant biçimli görünüme dair açıklamalarına baktığımda, burada diğer bir kıssayla karşılaştım. Bahsi geçen kostüm, Lorde’un da bilhassa vurguladığı üzere cinsiyet kimliğini ve vücudunu sorgulayışının yansımasıydı. Buna ek olarak, Lorde doğum denetimini bıraktığını ve yine ovulasyon yaşamaya başladığı üzere özel ayrıntıları da paylaşmıştı. Bu şahsî dönüşüm, Virgin sözüne yeni bir mana katıyordu: yine başlamak, değişmek, içe dönmek ve vücutla barışmak.
Tüm bu fikirlerle birlikte, Lorde’un şiirsel ve metaforlarla dolu 11 şarkılık kozmosuna daldım. Müzikler, genç bir bayanın hayatını, münasebetlerdeki yanlış anlaşılmaları, dilek, aşk ve ayrılıkları, jenerasyonlar ortası travmaları, anne-kız tansiyonlarını, yeme bozukluklarını, cinsiyet kimliğiyle kurduğu akışkan bağlantıyı ve nihayetinde benliğiyle çatışmalarını anlatıyordu. Tam olarak birebir gün doğduğumu tesadüfen keşfettiğim bu bayanla, farklı hayatlarımız olsa da, tıpkı yaşta benzeri dehşetleri, coşkuları ve takıntıları taşıyorduk. Lorde, artık benim hayali arkadaşım üzereydi; saydam kapaklı bir günlüğü bana gönüllüce açmıştı. Sayfaları empati, heyecan ve şefkatle çevirdim.
Albüm, Hammer isimli müzikle açılıyor. “Çekiç” imgesi birinci anda zihinde agresif ve yıkıcı bir çağrışım yaratsa da kısa müddette Lorde’un kuir kimlik sorgulamalarıyla birleşerek dönüşüyor. “Some days, I’m a woman, some days I’m a man” (Bazı günler bayanım, birtakım günler erkek) dizesi, Lorde’un yaşadığı kimlik dalgalanmalarını ve toplumsal cinsiyet etiketlerini alaşağı etme dileğini yansıtıyor. “When you’re holding a hammer, everything looks like a nail” (Elinde çekiç varsa, her şeyi çivi sanırsın) dizesi ise psikolog Abraham Maslow’un “enstrüman yasası” olarak bilinen teorisine gönderme yapıyor. Bu teoriye nazaran, kişinin bakış açısı ve araçları sınırlıysa, karşılaştığı her durumu tıpkı dar çerçeveden kıymetlendirme eğilimindedir. Lorde’un bu metaforu kimlik, vücut ve istekler üzerine bir sorguya dönüştürmesi hem eleştirel hem de ferdî bir mana taşıyor. Her söz, ritim ve duraksama, bu süreçte yeni birer “araca” dönüşüyor.
Şarkının metaforları ve oyunbazlığı, albümün ses estetiğindeki “kesintili” yapının sırf akustik değil, kavramsal biçimde de işlediğini gösteriyor. Lorde’un müziğindeki bu “glitch” ögeleri, burada sadece bir “kusur” değil; Legacy Russell’ın Glitch Feminism’inde tanımladığı üzere, kusur olarak görünenin şuurlu olarak yahut özünden gelen doğal bir sapmayla yarattığı oyun alanı. Birtakım müzikleri dinlerken o denli uzun esler ya da ani ses bozulmaları oluyor ki, bir anlığına işitsel bir sorun yaşadığınızı sanabilirsiniz. Akabinde fark ediyorsunuz: Lorde sizinle oynuyor; müziğini, sesini, nefesini ve kelamını ritmik olarak yine örüyor. Bu kesintiler sırf biçimi değil, albümün mana dünyasını da dönüştürüyor. Hammer ve albümün başka modüllerinde toplumsal cinsiyet ve vücut sabit değil; akışkan ve olasılıklara açık alanlar olarak sunuluyor. Lorde; kadınlık, erkeklik ve bu ikisi ortasında (ya da dışında) kalan boşluklarda özgürce geziniyor. Çocukluk, kadınlık ve annelik üzere kimlikler ortasında ise doğrusal olmayan bir akış yaratıyor.
Everyone I Have Ever Slept With (1963–1995) – Tracey Emin
Bu akışkanlık ve kendini arayış, albümdeki bir öbür dikkat cazip kesim olan Shapeshifter’da güzelce belirginleşiyor. Lorde’un kendini bir türlü konumlandıramadığı, onaylanma ve görünürlük için sürdürdüğü birliktelikleri anlatıyor. Kimi kısa, kimi uzun, kimisi tutkuyla başlayıp sonra anlamsızlaşan ya da Lorde’un terk edildiği tüm o ilişkiler… Şarkıyı dinlerken “Everyone that I’ve slept with”(Birlikte olduğum herkes) dizesini duyduğumda, aklıma çabucak Tracey Emin’in neredeyse tıpkı isimli yerleştirmesi geldi. Lorde da bir röportajında bu şarkıyı yazarken Emin’in işinin zihninde yer ettiğini söylüyor.
Emin’in Everyone I Have Ever Slept With (1963–1995) isimli yerleştirmesinde, bir çadırın içinde sadece seks partnerlerinin değil; birlikte uyuduğu ve samimi bağ kurduğu tüm şahısların – aile üyelerinden yakın arkadaşlara kadar – isimleri yer alır. Çoklukla “seviştiği kişiler” olarak algılanan bu tabir, bu yerleştirmede şaşırtmaca yaratarak ve beklenmedik bir açıklık hali ile kişinin bağlarını ve kendini tekrar sorgulamasına yol açar. Çadırın tabanında ise şu cümle yazılıdır: “With myself, always myself, never forgetting.” (Kendimle, her vakit kendimle, asla unutmadan.) Bu cümle, kendine dönüşün, hatırlamanın ve kişinin kendiyle bağlantının tabiri. Tıpkı Lorde’un müziklerde geçmiş bağlantıları isim vermeden lakin duygusal yankılarıyla anması ve bu ilgiler üzerinden kendine bakışı üzere.
Albüm boyunca sıkça karşımıza çıkan “yatak” imgesi, sırf tensel bir alan değil; birebir vakitte yeme bozukluklarıyla gayret edilen, kabuslarla dolu, aşkın ve utancın iç içe geçtiği bir kaos yeri. Bu da tekrar Tracey Emin’in 1998 tarihli My Bed isimli işini hatırlatıyor: sigara izmaritleri, iç çamaşırları ve boş şişelerle dolu, estetikten uzak fakat yaşanmışlık yüklü o yatak, rahatsız edici ölçüde samimi bir tabir sunar.
My Bed (1998) – Tracey Emin
Favorite Daughter müziğine geldiğimizde, Lorde’un annesiyle kurduğu bağlantı ve bu bağın kendilik algısı üzerindeki tesirleri hissedilir. Küçük yaşlardan itibaren kusursuz olmaya çalışan, annesine kendini kanıtlama gereksinimi duyan bir kız çocuğunun, 28 yaşında ve dünya çapında tanınan bir sanatçı olduğunda bile bu mükemmeliyetçiliği taşıdığı, mesleğine ve ilgilerine yansıttığı görülür. Broken Glass kesimi ise yeme bozukluklarıyla çatışmaların en açık anlatımıdır. Lorde burada daima aynaya bakan, kalori hesaplayan, zaman vakit o aynayı kırmak isteyen biri olarak resmedilir. Vakitle anlar ki sıkıntı vücudu değil, ona nasıl baktığıdır. Ayna kırılmıştır; algı çarpıklaşmıştır. Bu fark ediş sadece bir kabullenme değil, yaratıcı bir dönüşümün de başlangıcıdır.
Frances Ha sinemasından bir kesit
Albüm baştan sona bir kıssa formunda ilerler. Virgin, eksiltili bir roman ya da açık uçlu bir sinema üzeredir. Albümün bu yapısı ve içeriği, bana mumblecore sinemasını hatırlatıyor: düşük bütçeli lakin ağır duygusal katmanlara sahip, büyüme sancıları, kişiselleşme, yersizlik ve zamansızlık üzerine kurulu anlatılar… Bilhassa Greta Gerwig’in yönetttiği Lady Bird ve yeniden Gerwig’in ana kahramanı canlandırdığı Frances Ha sinemalarıyla duygusal bir akrabalık kurmak mümkün. Lady Bird’deki anne-kız münasebeti ve bireyleşme dileği ile Frances Ha’daki yerini bulamamışlık, karmaşa ve dans ederek var olma hali Lorde’un albümünde karşılık bulur. Frances üzere Lorde da New York sokaklarında gezer ve dans eder. Zamansızlık, nostalji, mekânsal bulanıklık ve synth-pop’un titreşimleri, ses sapmaları ile birleşerek bu filmlerdekine benzeyen bir akış yaratır.
Ve işte metaforlarla dolu poetik lisanıyla tam da bugünün ve kaosun şairi olan Lorde, sonunda tüm rollerin, ilgilerin, aynaların, çarpık bakışların, annesinin, eski sevgililerin ve kimlik krizlerinin akabinde Virgin ile yine doğuyor. “Yanıyorum, müzik söylüyorum, oyunlar kuruyorum ve dans ediyorum” diyor ve bizi de içtenlikle dans pistine davet ediyor.
Virgin, sadece bir albüm değil; bedensel, zihinsel ve duygusal bir seyahatin haritası. Lorde’un yalnızca sesiyle değil; glitch’leriyle, vücuduyla, sorgulamalarıyla ve dönüşümüyle kurduğu bir kozmos. Albüm beni gece karanlığında içine çekti ve hâlâ zihnimde yankılanıyor, istikamet değiştiriyor ve genişliyor. Bu albüm, bir son değil; kimi vakit melankolik kimi vakit ekstazik bir geçiş merasimi.
